نمودار رنگین‌کمان بیت‌کوین؛ از یک شوخی امیدبخش تا مدلی پویا برای تماشای چرخه‌های بازار

نمودار رنگین‌کمان بیت‌کوین (Bitcoin Rainbow Chart) در شکل تازه خود، مجموعه‌ای از نوارهای رنگی ثابت نیست که صرفاً روی تاریخچه قیمت قرار گرفته باشند. نسخه پویای آن با استفاده از رگرسیون قانون توان (Power Law Regression)، کل تاریخچه روزانه قیمت بیت‌کوین از سال ۲۰۱۲ را برازش می‌کند و بنا بر محاسبات ارائه‌شده در صفحه، به قدرت برازش ۹۴.۳ درصدی بر مبنای شاخص R² می‌رسد. این مدل همچنین با یک پنجره ۱۸۰روزه می‌کوشد قله‌ها و کف‌های چرخه‌ای را شناسایی کند و منحنی خود را با ورود داده‌های تازه به‌روز نگه دارد.

بااین‌حال، معنای اصلی نمودار در قدرت پیش‌بینی آن خلاصه نمی‌شود. سازندگانش آشکارا تأکید می‌کنند که رنگین‌کمان نباید ابزار پیش‌بینی قیمت یا مبنای تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاری تلقی شود. حتی برازش آماری بالا نیز تضمینی برای ادامه همان الگوی تاریخی نیست. کارکرد اصلی نمودار، کاهش اهمیت نوسان‌های روزانه و ارائه تصویری ساده و بلندمدت از مسیر تاریخی بیت‌کوین است؛ تصویری که میان تحلیل، سرگرمی و فرهنگ اینترنتی بازار رمزارزها قرار دارد.

رنگ‌ها چه چیزی را نشان می‌دهند؟

منطق بصری نمودار ساده است: قیمت بیت‌کوین روی یک مقیاس لگاریتمی نمایش داده می‌شود و چند نوار رنگی، سطوحی را می‌سازند که از محدوده‌های به‌ظاهر کم‌ارزش‌تر در پایین تا نواحی داغ‌تر و گران‌تر در بالا امتداد دارند. این رنگ‌ها به‌جای ارائه یک سیگنال قطعی، راهی سریع برای قرار دادن قیمت جاری در متن تاریخ بلندمدت بازار فراهم می‌کنند. مقیاس لگاریتمی نیز جهش‌های بسیار بزرگ قیمت را فشرده می‌کند تا حرکت چندین‌ساله بیت‌کوین در یک قاب قابل‌مشاهده باشد.

جذابیت چنین نمایشی از آنجا می‌آید که یک مسئله پیچیده را به زبان رنگ‌ها ترجمه می‌کند. کاربر می‌تواند بدون درگیر شدن با نمودارهای فنی چندلایه، ببیند که قیمت در مقایسه با منحنی تاریخی در کدام ناحیه قرار گرفته است. اما همین سادگی می‌تواند فریبنده باشد: قرار گرفتن قیمت در یک نوار پایین به معنی الزام بازار به رشد نیست و حضور در نوارهای بالا نیز زمان دقیق سقوط را مشخص نمی‌کند. نمودار تنها نشان می‌دهد که قیمت در چارچوب مدل تاریخی کجا ایستاده است، نه اینکه حرکت بعدی چه خواهد بود.

تولد یک میم در زمستان بیت‌کوین

ریشه‌های نمودار به سال ۲۰۱۴ بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که بازار هنوز زیر فشار پیامدهای فروپاشی صرافی مت‌گاکس (Mt. Gox) قرار داشت و یک بازار نزولی طولانی آغاز شده بود. قیمت‌ها کاهش می‌یافتند، اما بخش بزرگی از جامعه بیت‌کوین همچنان نسبت به آینده این فناوری خوش‌بین بود. شعارهایی مانند «برای فناوری اینجا هستیم» و میم تازه شکل‌گرفته هودل (HODL) بازتاب تلاش جامعه برای حفظ روحیه در میانه افت بازار بود.

مراحل تکامل و نقاط کلیدی مدل رنگین‌کمان بیت‌کوین با تحلیل انتقادی

در چنین فضایی، کاربری با نام آزوپ (azop) در انجمن ردیت بیت‌کوین، تصاویری از نمودارهای رنگین‌کمانی خود منتشر کرد. او قیمت بیت‌کوین را روی مقیاس لگاریتمی قرار می‌داد و نوارهای رنگی را روی آن می‌کشید. راهنمای نسخه‌های نخست بسیار ساده بود و فقط پیام‌هایی در حد «بفروش»، «میانگین» و «بخر» داشت. رنگ نیلی نیز در آن رنگین‌کمان اولیه غایب بود و خود نمودار، برخلاف نامش، هنوز انحنای واقعی یک کمان را نداشت.

مزیت آن طراحی ابتدایی، علمی‌بودن نبود؛ بلکه توانایی‌اش در نمایش «تصویر بزرگ‌تر» بود. بازار بیت‌کوین در آن زمان نوسان‌هایی داشت که مشاهده روند بلندمدت را دشوار می‌کرد. مقیاس لگاریتمی این نوسان‌ها را قابل‌کنترل‌تر نشان می‌داد و رنگ‌ها نیز روشی سرگرم‌کننده برای بحث درباره کم‌ارزش یا بیش‌ازحد گران‌بودن قیمت ارائه می‌کردند. بسیاری می‌دانستند که رنگین‌کمان نمی‌تواند آینده را پیش‌بینی کند، اما موفقیت آن دقیقاً از همان پرسش وسوسه‌انگیز تغذیه می‌شد: «اگر واقعاً کار کند چه؟»

آزوپ طی ماه‌های بعد نسخه‌های تازه‌ای از نمودار را در بحث‌های روزانه ردیت منتشر کرد و برای هماهنگ‌کردن آن با داده‌های جدید، بارها طراحی را تغییر داد. در واپسین نسخه‌های شناخته‌شده، حتی مجبور شد علامت $۱۰۰٬۰۰۰ را به محور قیمت اضافه کند. انتشار این تصاویر حدود دو هفته پیش از پایان بازار صعودی سال ۲۰۱۷ ناگهان متوقف شد و نمودار رنگین‌کمانی برای مدتی از مرکز توجه جامعه کنار رفت.

بازگشت رنگین‌کمان در بازار نزولی ۲۰۱۹

اوایل سال ۲۰۱۹، بیت‌کوین بار دیگر در یک بازار نزولی عمیق قرار داشت. قیمت از اوج حدود $۲۱٬۰۰۰ تا محدوده $۳٬۰۰۰ پایین آمده بود و رسانه‌های جریان اصلی بار دیگر از مرگ بیت‌کوین می‌نوشتند. سازنده نسخه آنلاین کنونی، در همان دوره به یاد امیدی افتاد که نمودار آزوپ در سال‌های دشوار قبلی ایجاد کرده بود و تصمیم گرفت یک نسخه زنده و همواره به‌روز از آن بسازد.

نخستین نسخه آنلاین در ۱۹ مه ۲۰۱۹ در ردیت منتشر شد. نمودار خیلی زود میان کسانی که نسخه‌های قدیمی را به خاطر داشتند محبوب شد و حتی بعضی رسانه‌های رمزارزی درباره آن نوشتند. بااین‌حال، یک ایراد بنیادی باقی مانده بود: خطوط آزوپ مستقیم بودند. خط مستقیم روی نمودار لگاریتمی، رشد نمایی مداوم را القا می‌کند؛ رشدی که نمی‌تواند تا ابد ادامه یابد. اگر پایین‌ترین نوار آبی نسخه قدیمی بدون تغییر حفظ می‌شد، تا میانه سال ۲۰۲۳ حتی قیمت بالاتر از $۱۰۰٬۰۰۰ نیز باید «بسیار ارزان» به حساب می‌آمد؛ نتیجه‌ای که با واقعیت بازار سازگار نبود.

راه‌حل از مدل قدیمی دیگری آمد که کاربری با نام ترولولولو (trolololo) در سال ۲۰۱۴ در انجمن بیت‌کوین‌تاک ارائه کرده بود. او برای مدل‌سازی قیمت از رگرسیون لگاریتمی استفاده کرده بود؛ روشی که برخلاف رشد نمایی، با گذشت زمان روی مقیاس لگاریتمی مسطح‌تر می‌شد. فرمول y=2.9065ln(x)-19.493 از همان مدل گرفته و با ساختار رنگین‌کمانی ترکیب شد. خط ترولولولو به یکی از نوارهای قرمز بالایی تبدیل شد و پهنا، رنگ‌ها و برچسب‌های دیگر نیز برای شکل‌دادن نسخه تازه تنظیم شدند.

این تغییر به نمودار همان «کمانی» را داد که نسخه‌های اولیه فاقد آن بودند. مدل دیگر تنها امتداد یک خط صعودی بی‌پایان نبود، بلکه با افزایش عمر شبکه، از سرعت رشد مورد انتظار می‌کاست. به این ترتیب، رنگین‌کمان از یک تصویر دستی و گهگاه به‌روزشونده به یک ابزار آنلاین تبدیل شد که می‌توانست قیمت روز را درون یک مسیر بلندمدت قرار دهد.

مدل دیگر تنها امتداد یک خط صعودی بی‌پایان نبود، بلکه با افزایش عمر شبکه، از سرعت رشد مورد انتظار می‌کاست.

توییتی که رنگین‌کمان را دوباره مشهور کرد

نسخه جدید در ابتدا بیشتر در حلقه‌های محدود ردیت شناخته می‌شد. این وضعیت در سال ۲۰۲۰ تغییر کرد؛ زمانی که نیک کارتر (Nic Carter) و اریک وال (Eric Wall) آن را پیدا کردند. بیت‌کوین تازه از سقوط بازار هم‌زمان با بحران کرونا بازگشته بود که اریک وال تصویری از نمودار را همراه با توصیه‌ای طنزآمیز برای خرید بیت‌کوین منتشر کرد. آن توییت به یکی از موفق‌ترین نوشته‌های او تبدیل شد و رنگین‌کمان را به نسل تازه‌ای از فعالان بیت‌کوین معرفی کرد که پس از سال ۲۰۱۷ وارد بازار شده بودند.

رنگین‌کمان در آن مقطع فقط یک نمودار نبود؛ به بخشی از زبان فرهنگی جامعه بیت‌کوین تبدیل شد. نوارهای رنگی اجازه می‌دادند معامله‌گران و دارندگان بلندمدت درباره شرایط بازار با ترکیبی از شوخی و تحلیل صحبت کنند. محبوبیت آن نیز دقیقاً به این دلیل افزایش یافت که ادعای قطعی و رسمی نداشت؛ همه می‌توانستند از آن استفاده کنند، بی‌آنکه مجبور باشند آن را یک نظریه اقتصادی اثبات‌شده بدانند.

رویارویی یک نمودار شوخی با مدل انباشت به جریان

افزایش محبوبیت نمودار هم‌زمان شد با ظهور مدل انباشت به جریان (Stock-to-Flow) که پلن‌بی (PlanB)، حسابی ناشناس در شبکه‌های اجتماعی، در سال ۲۰۱۹ معرفی کرده بود. آن مدل قیمت بیت‌کوین را به برنامه انتشار واحدهای جدید یا «جریان» و مقدار موجود بیت‌کوین یا «انباشت» مرتبط می‌کرد. نمایش آن روی مقیاس لگاریتمی نیز منحنی‌ای شبیه کمان ایجاد می‌کرد و از رنگ‌های رنگین‌کمانی بهره می‌برد.

تفاوت مهم در نوع ادعا بود. رنگین‌کمان از ابتدا یک میم و شیوه‌ای سرگرم‌کننده برای مرور تاریخ قیمت معرفی می‌شد، اما مدل انباشت به جریان با زبان علمی‌تر، اصطلاحاتی مانند هم‌انباشتگی (Cointegration) و ضرایب بالای R² عرضه شد. پلن‌بی ادعا می‌کرد مدل از استحکام آماری برخوردار است و پس از هاوینگ سال ۲۰۲۰، قیمت بیت‌کوین به $۱۰۰٬۰۰۰ خواهد رسید. استقبال گسترده جامعه، حضور او در برنامه‌های متعدد و استناد برخی بانک‌ها به مدل، تعداد دنبال‌کنندگانش را در مدت کوتاهی به بیش از یک میلیون نفر رساند.

تصویر تکمیلی برای توضیح بهتر موضوع نمودار رنگین‌کمان بیت‌کوین

انتقاد اصلی این بود که مدل، قیمت بیت‌کوین را تقریباً فقط تابع کمیابی عرضه فرض می‌کرد و اثر تقاضا را نادیده می‌گرفت. اریک وال از نمودار رنگین‌کمان برای تمسخر همین قطعیت استفاده کرد: اگر یک نمودار که آشکارا به‌عنوان شوخی ساخته شده بود، می‌توانست به اندازه یک مدل ظاهراً علمی قیمت را درست یا نادرست تخمین بزند، اعتبار ادعاهای سنگین آن مدل باید مورد پرسش قرار می‌گرفت. در این مقایسه، رنگین‌کمان به معیاری غیررسمی برای تشخیص اعتمادبه‌نفس آماری بیش‌ازحد تبدیل شد.

این تقابل یک درس گسترده‌تر نیز داشت. زیبایی بصری، اصطلاحات تخصصی و ضریب برازش بالا لزوماً به معنای توانایی پیش‌بینی آینده نیست. یک مدل می‌تواند داده‌های گذشته را به‌خوبی توضیح دهد، اما در برابر تغییر رفتار سرمایه‌گذاران، وضعیت نقدینگی، مقررات، تقاضای بازار و رویدادهای پیش‌بینی‌نشده شکست بخورد. صفحه رنگین‌کمان این محدودیت را صریحاً می‌پذیرد، در حالی که انتقادش از مدل انباشت به جریان بیشتر متوجه تبدیل یک رابطه تاریخی به پیش‌بینی قطعی بود.

شکستن نوارها و پایان اعتبار نسخه قدیمی

تا سال ۲۰۲۱، حرکت قیمت همچنان تا حد زیادی در محدوده نوارهای رنگی باقی مانده بود، هرچند اوج چرخه آن سال به نوار قرمز موسوم به «حداکثر قلمرو حباب» نزدیک نشد. در بازار نزولی سال ۲۰۲۲ نیز مدتی به نظر می‌رسید که مدل دوام آورده است؛ درحالی‌که مدل انباشت به جریان پیش‌تر بخش مهمی از اعتبار پیش‌بینی خود را از دست داده بود.

افت بیشتر قیمت به زیر $۲۰٬۰۰۰ سرانجام اتفاقی را رقم زد که طی نزدیک به هشت سال ــ به‌جز یک خروج کوتاه در سقوط کرونایی سال ۲۰۲۰ ــ رخ نداده بود: قیمت از پایین نوارهای رنگین‌کمان خارج شد. این شکست، سازنده نمودار را در برابر یک انتخاب دشوار قرار داد. می‌توانست مدل را بدون تغییر رها کند و پایان آن را بپذیرد، منتظر بازگشت قیمت بماند یا فرمول منحنی را دست‌کاری کند. او ابتدا تصمیم گرفت نمودار را «با عزت» بازنشسته کند، زیرا تغییر فرمول پس از مشاهده داده‌های نامطلوب می‌توانست جذابیت و صداقت شوخی اولیه را از بین ببرد.

واکنش جامعه به توقف نمودار منفی بود. راه‌حل میانه این بود که فرمول اصلی دست‌نخورده باقی بماند، اما یک نوار رنگی تازه به پایین آن اضافه شود. به این ترتیب، رنگ نیلی یا بنفش که از رنگین‌کمان اولیه غایب بود وارد نمودار شد. چند هفته بعد، قیمت حتی از محدوده این نوار جدید نیز عبور کرد. مسئله دیگر صرفاً کمبود یک رنگ نبود؛ داده‌ها نشان می‌دادند منحنی برگرفته از فرمول سال ۲۰۱۴ برای بازار بالغ‌تر بیت‌کوین بیش‌ازحد خوش‌بینانه شده است.

نسخه دوم؛ پذیرش بلوغ بازار

اگرچه در نهایت قیمت دوباره به محدوده نمودار قدیمی بازگشت، پیام شکست روشن بود. نوار قرمز فرمول قدیمی از قیمت‌هایی بالاتر از $۳۰۰٬۰۰۰ حکایت داشت و حتی برای باقی ماندن در ناحیه زرد، بیت‌کوین باید بالاتر از $۱۰۰٬۰۰۰ معامله می‌شد. چنین سطوحی نشان می‌دادند انتظارات رشد تعبیه‌شده در مدل با روند واقعی بلوغ بازار همخوانی ندارند.

در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲، نسخه دوم نمودار رنگین‌کمان منتشر شد. این نسخه از ۹ سال داده بیشتر برای ساخت یک منحنی تازه و واقع‌بینانه‌تر استفاده می‌کرد، اما رنگ‌ها و ظاهر آشنای نمودار کلاسیک را حفظ می‌کرد. هدف آن بود که بدون کنار گذاشتن هویت فرهنگی ابزار، شیب بلندمدت آن با سابقه گسترده‌تر بازار هماهنگ شود.

نسخه دوم مشکل فوری مدل قبلی را کاهش داد، اما یک محدودیت اساسی همچنان باقی بود: هر فرمول ثابت، دیر یا زود در برابر داده‌های تازه قدیمی می‌شود. بازار بیت‌کوین طی زمان تغییر می‌کند، تعداد نقاط داده افزایش می‌یابد و رفتار چرخه‌ها ممکن است با دوره‌های نخستین شبکه یکسان نماند. بنابراین، حتی به‌روزرسانی‌های مقطعی نیز نمی‌توانند تضمین کنند که یک منحنی برای همیشه مناسب باقی خواهد ماند.

نسخه دوم مشکل فوری مدل قبلی را کاهش داد، اما یک محدودیت اساسی همچنان باقی بود: هر فرمول ثابت، دیر یا زود در برابر داده‌های تازه قدیمی می‌شود.

گذار از فرمول ثابت به رنگین‌کمان پویا

نسخه پویا برای پاسخ به همین مسئله طراحی شده است. به‌جای آنکه نمودار بر یک فرمول تاریخی ثابت متکی باشد، موتور آن رگرسیون قانون توان را به‌صورت پویا بر کل داده‌های روزانه قیمت از سال ۲۰۱۲ برازش می‌کند. با افزوده‌شدن داده‌های جدید، منحنی نیز دوباره محاسبه می‌شود و در نتیجه، مدل مجبور نیست سال‌ها به ضرایبی وفادار بماند که بر اساس بازار بسیار کوچک‌تر و جوان‌تر بیت‌کوین ساخته شده‌اند.

قدرت برازش اعلام‌شده ۹۴.۳ درصدی نشان می‌دهد که منحنی با بخش بزرگی از حرکت تاریخی داده‌ها همخوانی دارد، اما این عدد نباید به‌عنوان احتمال موفقیت پیش‌بینی یا تضمین قیمت آینده خوانده شود. R² درباره سازگاری مدل با داده‌های مشاهده‌شده سخن می‌گوید؛ درحالی‌که آینده می‌تواند تحت تأثیر شرایطی قرار گیرد که در الگوی گذشته حضور نداشته‌اند. تأکید صریح صفحه بر فقدان پایه علمی برای پیش‌بینی قیمت، مانع از آن می‌شود که قدرت برازش به وعده بازدهی تبدیل شود.

استفاده از پنجره ۱۸۰روزه برای برجسته‌کردن کف‌ها و قله‌های چرخه‌ای نیز تلاشی برای کاهش اثر جهش‌های موقت است. چنین پنجره‌ای به‌جای واکنش فوری به هر نوسان کوتاه‌مدت، به حرکت‌های گسترده‌تر توجه می‌کند. این رویکرد با فلسفه اولیه نمودار سازگار است: کنار گذاشتن «نویز» روزانه و قرار دادن قیمت در چشم‌اندازی بلندمدت.

مدل پویا چه چیزی را حل نمی‌کند؟

خودتنظیم‌شدن منحنی، مشکل قدیمی‌شدن فرمول را کاهش می‌دهد، اما تمام محدودیت‌های مدل‌سازی بازار را از میان نمی‌برد. هر مدلی که بر قیمت تاریخی تکیه دارد، تحت تأثیر همان داده‌هایی است که برای برازش در اختیارش قرار گرفته‌اند. اگر ساختار بازار، نقش سرمایه‌گذاران نهادی، شرایط اقتصاد کلان، وضعیت مقررات یا رفتار دارندگان بیت‌کوین تغییر کند، تداوم رابطه گذشته قطعی نخواهد بود. این نتیجه با هشدار اصلی صفحه هماهنگ است که عملکرد گذشته را نشانه قطعی نتایج آینده نمی‌داند.

افزون بر این، به‌روزرسانی مداوم می‌تواند مرز میان «نمایش تاریخ» و «تنظیم مدل پس از مشاهده داده‌ها» را مبهم کند. هنگامی که منحنی با هر مجموعه جدید از داده‌ها دوباره برازش می‌شود، ممکن است در توصیف گذشته دقیق‌تر شود، اما این دقت پسینی الزاماً آزمونی مستقل برای پیش‌بینی آینده نیست. بنابراین، ارزش نسخه پویا بیشتر در ارائه یک چارچوب منعطف برای مشاهده روند تاریخی است تا تولید اهداف قیمتی قابل‌اتکا.

چرا این نمودار همچنان محبوب است؟

دوام نمودار رنگین‌کمان را نمی‌توان فقط با ریاضیات توضیح داد. این ابزار خاطره چند نسل از فعالان بیت‌کوین را در خود جای داده است: فروپاشی مت‌گاکس، بازار نزولی ۲۰۱۴، تب‌وتاب سال ۲۰۱۷، زمستان ۲۰۱۹، سقوط کرونا، صعود ۲۰۲۱ و شکست نوارهای قدیمی در سال ۲۰۲۲. هر تغییر در منحنی و هر رنگ تازه، به بخشی از تاریخ اجتماعی بازار تبدیل شده است.

سادگی نیز نقش مهمی دارد. بازار رمزارزها سرشار از مدل‌ها، شاخص‌ها و اصطلاحات پیچیده است، اما رنگین‌کمان یک پرسش ساده مطرح می‌کند: قیمت امروز در مقایسه با مسیر تاریخی بلندمدت در کدام ناحیه قرار دارد؟ پاسخ آن قطعی نیست، ولی برای آغاز بحث، سنجش احساسات و فاصله‌گرفتن از هیجان روزانه مفید است.

صداقت درباره ماهیت شوخی‌آمیز ابزار نیز به اعتبار فرهنگی آن کمک کرده است. نموداری که ادعا می‌کند حقیقت نهایی بازار را کشف کرده، با یک پیش‌بینی نادرست به‌سرعت اعتبارش را از دست می‌دهد. رنگین‌کمان از آغاز با تردید همراه بود و همین تردید، امکان بقا و بازطراحی آن را فراهم کرد. حتی زمانی که نوارها شکستند، این شکست پنهان نشد؛ بلکه به بخشی از داستان تکامل نمودار تبدیل شد.

میان امید، تاریخ و عدم قطعیت

نمودار رنگین‌کمان بیت‌کوین در بهترین حالت، نقشه‌ای برای تماشای گذشته است، نه قطب‌نمایی مطمئن برای آینده. رنگ‌ها می‌توانند نشان دهند که قیمت نسبت به یک منحنی تاریخی پایین یا بالا قرار گرفته، اما نمی‌توانند تقاضای آینده، شوک‌های اقتصادی، تصمیم‌های نظارتی یا تغییر رفتار سرمایه‌گذاران را پیشاپیش اندازه‌گیری کنند. حتی نسخه پویا با برازش ۹۴.۳ درصدی نیز از همین محدودیت بنیادی فراتر نمی‌رود.

اهمیت واقعی این نمودار در ترکیب کم‌نظیر فرهنگ اینترنتی و مدل‌سازی داده‌هاست. رنگین‌کمان از تصویری برای تقویت روحیه در یکی از نخستین زمستان‌های بیت‌کوین آغاز شد، با یک فرمول لگاریتمی انحنا پیدا کرد، در برابر ادعاهای مدل انباشت به جریان به ابزار طنز و نقد تبدیل شد، پس از شکست نوارهای قدیمی بازسازی شد و سرانجام به مدلی خودبه‌روزشونده رسید. این مسیر نشان می‌دهد که مدل‌های بازار نه حقایقی تغییرناپذیر، بلکه روایت‌هایی موقت برای سازمان‌دهی داده‌ها هستند.

ارزش رنگین‌کمان زمانی حفظ می‌شود که مرز میان مشاهده و پیش‌بینی فراموش نشود. می‌توان از آن برای دیدن مقیاس تاریخی، کاهش هیجان ناشی از نوسان‌های روزانه و فهم تغییر انتظارات بلندمدت استفاده کرد؛ اما تبدیل رنگ‌های آن به دستور خرید یا فروش، همان خطایی است که این نمودار از ابتدا ــ گاه با شوخی و گاه با شکست آشکار ــ نسبت به آن هشدار داده است.