اقتصاد رفتاری چیست؟

اگر شما هم در رشتۀ اقتصاد تحصیل کرده‌اید، شاید بارها با این پرسش مواجه شده‌اید که اقتصاد رفتاری دربارۀ چیست.

بعد از این که ریچارد تالر موفق شد با پژوهش‌هایش در زمینۀ اقتصاد رفتاری، نوبلِ اقتصاد را به‌دست آورد، همۀ نگاه‌ها به‌سمت اقتصاد رفتاری جلب شد.
اقتصاد رفتاری با تجزیه و تحلیل‌های فرایند تصمیم‌گیری، علم روان‌شناسی را با علم اقتصاد ترکیب می‌کند، مانند عواملی که باعث می‌شوند مصرف‌کننده در هنگام انتخاب، کالایی را بر دیگری ترجیح دهد. آکادمی سلطنتی علوم سوئد جایزۀ نوبل اقتصاد در سال ۲۰۱۷ را به مبلغ ۸۴۵ هزار یورو به‌سبب تعیین فروض و مبانی روان‌شناسی در تصمیم‌گیری اقتصادی به ریچارد تالر اهدا کرد.
برخلاف علم اقتصاد کلاسیک که تصمیم‌گیری اقتصادی را براساس منطق صِرف اقتصادی و انتخابی کاملاً منطقی و عقلانی درنظر می‌گیرد، اقتصاد رفتاری برای انجام انتخاب‌های غیرمنطقی نیز احتمالی درنظر می‌گیرد و تلاش می‌کند علت رخ دادن چنین انتخاب‌هایی را نیز تجزیه و تحلیل کند.
یافته‌های اولیۀ علم اقتصادِ رفتاری روندهای کاملاً متفاوتی را در نظریۀ انتخاب مصرف‌کننده نسبت‌ به اقتصاد کلاسیک آشکار کرده است و بسیاری از ضعف‌های اقتصاد کلاسیک در این زمینه را به ما گوشزد می‌کند و نشان می‌دهد که فرضیه‌های مدل انتخاب منطقی نقص‌های زیادی دارد. بسیاری از مصرف‌کنندگان اصلاً مطمئن نیستند که چه چیزی می‌خواهند و از انتخاب هایی که در بلندمدت به نفع آن‌هاست کاملاً بی‌خبرند و این موضوع کاملاً طبیعی است که افراد از تمایلاتشان در آینده با خبر نباشند.

اقتصاد رفتاری نشان می‌دهد که پیش‌بینی‌ناپذیری انتخاب افراد باعث پیش‌بینی‌ناپذیری بازار به‌عنوان برایندی از تصمیمات افراد می‌شود. چنین مفهومی را می‌توان در مقیاس بسیار کوچک یعنی در تصمیم‌گیری‌های شخصی یا برای بررسی مقیاس‌های بسیار بزرگ‌تر ازقبیل عملکرد جامعه یا تمایلاتی که به‌صورت جمعی در بازارهای مالی ایجاد می‌شود استفاده کرد.
این تئوری همچنین برای کمپانی‌ها و بازاریابانی که با تشویق و ترغیب مصرف‌کنندگان سعی بر افزایش فروششان دارند، یا برای تنظیم سیاست‌های عمومی بسیار کاربردی است.

در اینجا با چند نمونه از این جهت‌دهی‌ها که به‌دستِ گروهی ذی‌نفع بر انتخاب افراد تأثیر می‌گذارد، آشنا می‌شویم:

سوپرمارکت
تغییر دادن گزینه‌های پیشِ‌روی یک فرد می‌تواند رفتار او را تحتِ‌تأثیر قرار دهد. بارزترین نمونه از چنین اتفاقی در سوپرمارکت رخ می‌دهد. در سوپرمارکت‌ها و فروشگاه‌ها چیدمان کالاها و تنوع آن‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شود که میزان خرید مصرف‌کننده به حداکثر برسد.

اهدای عضو
تالر در زمینۀ اهدای عضو، کاهش نظارت‌ها و افزایش اینرسی و تأثیرات آن بر افزایش موافقت برای اهدا را بررسی کرده است و نشان داده که کاهش نظارت‌ها موجب افزایش در اهدا می‌شود. همچنین ترزا می نخست وزیر انگلیس درحال بررسی سازوکاری است که در آن به‌صورت پیش‌فرض اهدای عضو پس از مرگ مجاز تلقی می‌شود، مگر این‌که فرد قبلاً مخالفت خود را اعلام کرده باشد.

یادآور پرداخت مالیات در ایالات متحده
دولت ایالات متحده با تنظیم یادآورهای پرداخت مالیات با توجه به اصول اقتصاد رفتاری موفق شده است که در طی یک سال مبلغ ۲۰۰ میلیون دلار جمع‌آوری کند که استفاده از این تئوری‌ها در جمع‌آوری مالیات‌ها بسیار اثربخش بوده است.

سیگارهای الکتریکی
در ایالات متحده، یک تیم با بینش اقتصاد رفتاری با همکاری بخش سلامت ایالات متحده که مسئولیت قانون‌گذاری در زمینۀ سیگارهای الکترنیکی را برعهده دارد، این ابزار را برای کمک به ترک سیگار بسیار سودمند ارزیابی کرد و کمک به عرضۀ این محصولات را به دولت پیشنهاد داد. این اقدام به ترکِ سیگارِ ۲٫۳ میلیون نفر از شهروندان آمریکا کمک کرد.

ترک سیگار
چند سال پیش مدیران شرکت جنرال الکتریک به این نتیجه رسیدند که مصرف سیگار برعملکرد کارکنان این شرکت اثر منفی دارد و در اقدامی تلاش کردند تا به آن‌ها کمک کنند تا سیگار را ترک کنند؛ برای این منظور مدیران شرکت با دو محقق که در زمینۀ اقتصاد رفتاری فعالیت می‌کردند شروع به همکاری کردند. این شرکت در آزمایشی بر آن شد تا به گروهی از کارکنان که برای ۶ ماه سیگار را کنار بگذارند ۲۵۰ دلار و اگر یک سال سیگار نکشند ۴۰۰ دلار پرداخت کند. براساس نتایج آزمایش مشخص شد که این گروه نتیجه‌ای سه برابر بهتر از گروه کنترل که هیچ پاداشی دریافت نکرده‌ بودند به‌دست آورده است.

منبع: ماهنامه معیشت