خرید و فروش جفت‌ارزها در فارکس؛ از جفت‌های اصلی تا کراس‌ها و ارزهای اگزوتیک

معامله در بازار ارز خارجی یا فارکس (Foreign Exchange/Forex) در ساده‌ترین تعریف، به معنای خرید هم‌زمان یک ارز و فروش ارزی دیگر است. برخلاف بازارهایی که در آن‌ها یک دارایی به‌تنهایی قیمت‌گذاری می‌شود، ارزها همیشه در قالب جفت‌ارز (Currency Pair) معامله می‌شوند؛ زیرا ارزش هر ارز تنها در مقایسه با ارز دیگری معنا پیدا می‌کند.

جفت‌هایی مانند یورو در برابر دلار آمریکا (EUR/USD) یا پوند بریتانیا در برابر ین ژاپن (GBP/JPY) نشان می‌دهند برای خرید یک واحد از ارز نخست چه مقدار از ارز دوم لازم است. معامله‌گران معمولاً از طریق یک کارگزار فارکس (Forex Broker) یا ارائه‌دهنده قرارداد مابه‌التفاوت (CFD Provider) به این بازار دسترسی پیدا می‌کنند و تصمیم می‌گیرند کدام سوی جفت‌ارز احتمالاً تقویت یا تضعیف خواهد شد.

منطق جفت‌ارزها چگونه کار می‌کند؟

هر جفت‌ارز را می‌توان نوعی کشمکش دائمی میان دو اقتصاد و دو واحد پولی دانست. نرخ مبادله (Exchange Rate) قیمت نسبی دو ارز را نشان می‌دهد و با تغییر قدرت هرکدام از آن‌ها بالا یا پایین می‌رود. اگر ارز نخست در برابر ارز دوم تقویت شود، نرخ جفت افزایش می‌یابد و اگر ضعیف شود، نرخ کاهش پیدا می‌کند.

در نماد EUR/USD، یورو ارز نخست و دلار آمریکا ارز دوم است. خرید این جفت از نظر اقتصادی به معنای خرید یورو و فروش هم‌زمان دلار است؛ فروش آن نیز جهت مخالف این مبادله را بیان می‌کند. به همین دلیل، هیچ معامله ارزی تنها درباره یک ارز نیست و دیدگاه معامله‌گر باید همیشه رابطه میان دو ارز را در نظر بگیرد.

جفت‌ارزهای قابل معامله معمولاً در سه خانواده اصلی طبقه‌بندی می‌شوند: جفت‌های اصلی (Major Currency Pairs)، جفت‌های کراس یا فرعی (Cross-Currency Pairs/Minor Pairs) و جفت‌های اگزوتیک (Exotic Currency Pairs). تفاوت این گروه‌ها فقط به نام ارزهای موجود در آن‌ها محدود نمی‌شود؛ میزان نقدشوندگی، هزینه معامله، تعداد فعالان بازار و حساسیت قیمت به رویدادهای اقتصادی و سیاسی نیز در هر گروه متفاوت است.

اگرچه در ادبیات بازار از هشت ارز اصلی سخن گفته می‌شود، ترکیب آن‌ها با دلار آمریکا هفت جفت‌ارز اصلی را تشکیل می‌دهد. این جفت‌ها بیش از دیگر ترکیب‌ها معامله می‌شوند و دلار آمریکا در تمام آن‌ها حضور دارد.

اگرچه در ادبیات بازار از هشت ارز اصلی سخن گفته می‌شود، ترکیب آن‌ها با دلار آمریکا هفت جفت‌ارز اصلی را تشکیل می‌دهد.

 

این جفت‌ها در مرکز فعالیت بازار ارز قرار دارند. میزان بالای خریدوفروش آن‌ها سبب می‌شود سفارش‌ها معمولاً آسان‌تر اجرا شوند و فرصت‌های معاملاتی بیشتری در اختیار فعالان بازار قرار گیرد. منظور از نقدشوندگی (Liquidity) سطح فعالیت یک بازار، تعداد خریداران و فروشندگان فعال و حجم معاملاتی است که در یک دارایی جریان دارد.

هرچه یک جفت‌ارز بیشتر معامله شود، نقدشوندگی آن بالاتر است. برای نمونه، حجم و تعداد معامله‌گران EUR/USD معمولاً از AUD/USD بیشتر است؛ بنابراین EUR/USD در مقایسه با جفت دلار استرالیا و دلار آمریکا نقدشونده‌تر محسوب می‌شود. نقدشوندگی بالاتر معمولاً با امکان انجام سریع‌تر معاملات و هزینه‌های مبادله رقابتی‌تر همراه است، هرچند میزان واقعی هزینه به شرایط بازار و کارگزار نیز بستگی دارد.

جفت‌های کراس؛ معامله ارزهای اصلی بدون حضور دلار

هر جفتی که از دو ارز مهم تشکیل شده باشد اما دلار آمریکا در آن حضور نداشته باشد، جفت کراس (Cross) نامیده می‌شود. کراس‌هایی که ارزهای بزرگ و پرمعامله را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند، با عنوان جفت‌های فرعی یا ماینر (Minor Currency Pairs) نیز شناخته می‌شوند.

این نام‌گذاری گاهی موجب سردرگمی می‌شود. واژه «فرعی» به معنای کم‌اهمیت یا الزاماً کم‌معامله بودن جفت نیست؛ بلکه نشان می‌دهد دلار آمریکا در ترکیب حضور ندارد. جفت‌های اصلی، برعکس، همان هفت جفتی هستند که دلار را در برابر یکی از ارزهای مهم جهان قرار می‌دهند.

بخش عمده فعالیت بازار کراس‌ها پیرامون سه ارز مهم غیرآمریکایی شکل گرفته است: یورو، ین ژاپن و پوند بریتانیا. این جفت‌ها اگرچه معمولاً به اندازه جفت‌های اصلی معامله نمی‌شوند، همچنان می‌توانند نقدشوندگی قابل‌توجه و فرصت‌های معاملاتی فراوانی داشته باشند.

کراس‌های یورو

کراس‌های یورو روابط پولی منطقه یورو را با چند اقتصاد پیشرفته منعکس می‌کنند. EUR/CHF یورو را در برابر فرانک سوئیس، EUR/GBP را در برابر پوند بریتانیا، EUR/CAD را در برابر دلار کانادا، EUR/AUD را در برابر دلار استرالیا و EUR/NZD را در برابر دلار نیوزیلند قرار می‌دهد.

ترکیب‌های EUR/SEK و EUR/NOK نیز یورو را به‌ترتیب در برابر کرون سوئد و کرون نروژ می‌سنجند. نام‌های غیررسمی «استاکی» برای کرون سوئد و «ناکی» برای کرون نروژ سبب شده است این دو جفت گاهی در ادبیات محاوره‌ای بازار «یورو–استاکی» و «یورو–ناکی» خوانده شوند.

کراس‌های ین

کراس‌های ین شامل EUR/JPY، GBP/JPY، CHF/JPY، CAD/JPY، AUD/JPY و NZD/JPY هستند. این ترکیب‌ها ارزش ین ژاپن را در برابر یورو، پوند، فرانک سوئیس و دلارهای کانادا، استرالیا و نیوزیلند نشان می‌دهند.

در زبان غیررسمی معامله‌گران، EUR/JPY گاهی «یوپی» و GBP/JPY «گاپی» نامیده می‌شود. سایر جفت‌ها نیز با ترکیب نام‌های رایج ارزها شناخته می‌شوند؛ برای مثال CAD/JPY «لونی–ین»، AUD/JPY «اوزی–ین» و NZD/JPY «کیوی–ین» خوانده می‌شوند.

کراس‌های پوند و سایر ترکیب‌ها

از کراس‌های مهم پوند می‌توان به GBP/CHF، GBP/AUD، GBP/CAD و GBP/NZD اشاره کرد. در این گروه، پوند بریتانیا بدون واسطه دلار آمریکا در برابر فرانک سوئیس و دلارهای استرالیا، کانادا و نیوزیلند قیمت‌گذاری می‌شود.

گروه دیگری از کراس‌ها نیز روابط میان ارزهای کالایی و فرانک سوئیس را پوشش می‌دهد. AUD/CHF، AUD/CAD، AUD/NZD، CAD/CHF، NZD/CHF و NZD/CAD از جمله این ترکیب‌ها هستند. حضور نداشتن دلار آمریکا به این معنا نیست که تحولات اقتصاد آمریکا هیچ اثری بر آن‌ها ندارد، اما قیمت‌گذاری مستقیم جفت بر رابطه دو ارز غیرآمریکایی متمرکز است.

جفت‌های اگزوتیک؛ ترکیب ارزهای بزرگ و بازارهای نوظهور

جفت‌ارز اگزوتیک از ترکیب یک ارز اصلی با ارز یک اقتصاد درحال‌توسعه یا بازار نوظهور (Emerging Market/EM) ساخته می‌شود. دلار آمریکا معمولاً ارز اصلی این ترکیب‌هاست، اما مفهوم اگزوتیک به حضور ارزی از اقتصادهای نوظهور مانند برزیل، مکزیک، اندونزی، لهستان، شیلی، ترکیه، مجارستان یا آفریقای جنوبی اشاره دارد.

نمونه‌های شناخته‌شده این گروه عبارت‌اند از دلار آمریکا در برابر رئال برزیل (USD/BRL)، دلار هنگ‌کنگ (USD/HKD)، ریال عربستان سعودی (USD/SAR)، دلار سنگاپور (USD/SGD)، رند آفریقای جنوبی (USD/ZAR)، بات تایلند (USD/THB)، پزوی مکزیک (USD/MXN)، روبل روسیه (USD/RUB)، زلوتی لهستان (USD/PLN) و پزوی شیلی (USD/CLP).

همه کارگزاران مجموعه یکسانی از جفت‌های اگزوتیک را ارائه نمی‌کنند. در دسترس بودن این جفت‌ها به بازارهای تحت پوشش، تأمین‌کنندگان نقدینگی و سیاست‌های کارگزار وابسته است. معامله‌گر ممکن است در یک پلتفرم به ترکیبی خاص دسترسی داشته باشد و همان جفت را در پلتفرم دیگری پیدا نکند.

تفاوت اصلی اگزوتیک‌ها با جفت‌های اصلی و کراس‌ها، پایین‌تر بودن حجم معاملات است. کاهش تعداد خریداران و فروشندگان سبب می‌شود هزینه معامله این جفت‌ها معمولاً بیشتر باشد. اسپرد (Spread)، یعنی فاصله میان قیمت خرید و فروش، در برخی جفت‌های اگزوتیک ممکن است دو یا سه برابر اسپرد جفت‌هایی مانند EUR/USD یا USD/JPY باشد.

اسپرد (Spread)، یعنی فاصله میان قیمت خرید و فروش، در برخی جفت‌های اگزوتیک ممکن است دو یا سه برابر اسپرد جفت‌هایی مانند EUR/USD یا USD/JPY باشد.

چرا ارزهای اگزوتیک پرنوسان‌ترند؟

نقدشوندگی پایین‌تر، جفت‌های اگزوتیک را در برابر شوک‌های اقتصادی و ژئوپولیتیکی حساس‌تر می‌کند. هنگامی که عمق بازار محدود باشد، ورود یا خروج سفارش‌های بزرگ می‌تواند اثر بیشتری بر قیمت بگذارد و رویدادهای غیرمنتظره نیز حرکت‌های شدیدتری ایجاد کنند.

رسوایی سیاسی، نتیجه پیش‌بینی‌نشده انتخابات، تغییر ناگهانی سیاست اقتصادی یا افزایش تنش‌های منطقه‌ای ممکن است نرخ یک جفت اگزوتیک را به‌شدت جابه‌جا کند. این حساسیت الزاماً به معنای حرکت دائمی یا یک‌طرفه نیست، اما ریسک نوسان سریع و افزایش هزینه اجرای معامله را بالا می‌برد.

بنابراین معامله‌گری که سراغ این گروه می‌رود، باید علاوه بر تحلیل جهت حرکت ارزها، اسپرد، نقدشوندگی، احتمال لغزش قیمت و ریسک رویدادهای سیاسی و اقتصادی را نیز در تصمیم خود لحاظ کند. فرصت بالقوه ناشی از نوسان بیشتر، بدون توجه به این هزینه‌ها و محدودیت‌ها، تصویری ناقص از ویژگی‌های جفت‌های اگزوتیک ارائه می‌دهد.

صدها ترکیب نظری، اما تعداد محدود جفت‌های قابل معامله

سازمان ملل متحد (United Nations) ۱۸۰ ارز قانونی را در جهان به رسمیت می‌شناسد. از نظر ریاضی، ترکیب این ارزها با یکدیگر می‌تواند صدها و حتی هزاران جفت بالقوه ایجاد کند، اما همه آن‌ها بازار فعال یا زیرساخت معاملاتی قابل‌دسترسی ندارند.

کارگزاران فارکس معمولاً مجموعه محدودی از این ترکیب‌ها را عرضه می‌کنند و تعداد جفت‌های در دسترس ممکن است به حدود ۷۰ مورد برسد. ارزهایی مانند درهم امارات، پزوی آرژانتین، افغانی افغانستان، لاری گرجستان، رینگیت مالزی، روپیه اندونزی، ریال عمان، دینار عراق، ریال قطر، دینار بحرین، ریال ایران، دینار اردن، سامانی تاجیکستان، منات ترکمنستان، فرانک کنگو، پوند لبنان، دینار الجزایر، پوند مصر، درهم مراکش، بات تایلند، لیر ترکیه، یوان چین، روپیه هند و وون کره جنوبی تنها بخشی از دامنه وسیع ارزهای موجودند.

وجود یک کد رسمی برای یک ارز به معنای آن نیست که جفت مربوط به آن در بازار خرده‌فروشی فارکس نقدشونده یا حتی قابل معامله است. برای شکل‌گیری یک بازار عملی، باید تقاضای کافی، تأمین‌کننده نقدینگی، امکان تسویه و دسترسی کارگزار وجود داشته باشد.

ارزهای گروه ده و هسته نقدشونده بازار

ارزهای گروه ده یا جی۱۰ (G10 Currencies) در میان پرمعامله‌ترین و نقدشونده‌ترین ارزهای جهان قرار دارند. فعالان بازار می‌توانند حجم قابل‌توجهی از این ارزها را در بازار آزاد خریدوفروش کنند، بی‌آنکه هر معامله منفرد لزوماً اثر بزرگی بر نرخ بین‌المللی آن‌ها بگذارد.

فهرست رایج این خانواده شامل دلار آمریکا (USD)، یورو (EUR)، پوند بریتانیا (GBP)، ین ژاپن (JPY)، دلار استرالیا (AUD)، دلار نیوزیلند (NZD)، دلار کانادا (CAD)، فرانک سوئیس (CHF)، کرون نروژ (NOK)، کرون سوئد (SEK) و کرون دانمارک (DKK) است.

این ارزها بخش بزرگی از جفت‌های اصلی و کراس‌های پرکاربرد را تشکیل می‌دهند. حضور گسترده آن‌ها در تجارت جهانی، بازارهای مالی و ذخایر ارزی به شکل‌گیری بازارهایی عمیق‌تر و فعال‌تر کمک کرده است.

ارزهای اسکاندیناوی؛ خانواده «اسکندیز»

دانمارک، نروژ و سوئد سه پادشاهی اسکاندیناوی هستند که پیوندهای تاریخی، فرهنگی و زبانی نزدیکی دارند. ارزهای آن‌ها در بازار ارز با نام جمعی «اسکندیز» (Scandies) شناخته می‌شوند: کرون دانمارک (DKK)، کرون سوئد (SEK) و کرون نروژ (NOK).

شباهت نام این ارزها ریشه تاریخی دارد. دانمارک و سوئد در گذشته اتحادیه پولی اسکاندیناوی (Scandinavian Monetary Union) را برای پیوند دادن ارزهای خود به استاندارد طلا تأسیس کردند و نروژ نیز بعداً به آن پیوست. کشورهای عضو ارزهایی با ارزش پولی مشترک داشتند، هرچند هر کشور سکه‌های خود را ضرب می‌کرد.

با وقوع جنگ جهانی اول، کنار گذاشته شدن استاندارد طلا و فروپاشی اتحادیه، ارزش ارزهای سه کشور از یکدیگر جدا شد؛ اما نام‌های سنتی آن‌ها باقی ماند. واژه‌های «کرون» و «کرونا» به معنای «تاج» هستند و تفاوت املایی آن‌ها از تفاوت میان زبان‌های ژرمنی شمالی ناشی می‌شود.

در اصطلاح غیررسمی بازار، کرون سوئد «استاکی» و کرون نروژ «ناکی» نامیده می‌شوند. به همین دلیل USD/SEK را گاهی «دلار–استاکی» و USD/NOK را «دلار–ناکی» می‌خوانند.

ارزهای اروپای مرکزی و شرقی

اصطلاح اروپای مرکزی و شرقی (Central and Eastern Europe/CEE) مجموعه‌ای از کشورهای اروپای مرکزی، حوزه بالتیک، اروپای شرقی و بخش‌هایی از جنوب‌شرقی اروپا و بالکان را در بر می‌گیرد. بسیاری از این کشورها سابقه عضویت در بلوک شرق یا پیمان ورشو داشته‌اند.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز اصطلاح کشورهای اروپای مرکزی و شرقی را برای گروهی شامل آلبانی، بلغارستان، کرواسی، جمهوری چک، مجارستان، لهستان، رومانی، اسلواکی، اسلوونی و سه کشور بالتیک استونی، لتونی و لیتوانی به کار می‌برد.

چهار ارز مهم این منطقه در بازار فارکس عبارت‌اند از فورینت مجارستان (HUF)، کرونای جمهوری چک (CZK)، زلوتی لهستان (PLN) و لئوی رومانی (RON). این ارزها در مقایسه با ارزهای اصلی حجم معاملات کمتری دارند، اما برای بررسی اقتصادهای اروپای مرکزی و شرقی و ساخت جفت‌های منطقه‌ای اهمیت دارند.

از BRIICS تا BRICS+

اصطلاح بریکس با دو املای نزدیک در ادبیات اقتصادی دیده می‌شود. بریک (BRIC) ابتدا برای چهار اقتصاد نوظهور برزیل، روسیه، هند و چین به کار رفت و بانک گلدمن ساکس (Goldman Sachs) آن را برای اشاره به اقتصادهای نوظهور با رشد بالا رواج داد.

پس از افزودن اندونزی و آفریقای جنوبی به این چارچوب تحلیلی، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی از مخفف برییکس (BRIICS) استفاده کرد. شش ارز متناظر عبارت بودند از رئال برزیل (BRL)، روبل روسیه (RUB)، روپیه هند (INR)، روپیه اندونزی (IDR)، یوان چین (CNY) و رند آفریقای جنوبی (ZAR).

ساختار سیاسی بریکس پلاس (BRICS+) مسیر جداگانه‌ای را طی کرد. در نشست سپتامبر ۲۰۲۳، از آرژانتین، مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی برای عضویت کامل از ژانویه ۲۰۲۴ دعوت شد. آرژانتین پس از تغییر دولت دعوت را نپذیرفت و در دسته‌بندی ارائه‌شده، پنج کشور دیگر در کنار اعضای اولیه قرار گرفتند. اندونزی نیز در ژانویه ۲۰۲۵ به‌عنوان عضو کامل پذیرفته شد و شمار اعضا به ۱۱ کشور رسید.

در این چارچوب، کشورهای BRICS+ در مجموع حدود ۴۶ درصد تولید ناخالص داخلی جهان بر مبنای برابری قدرت خرید و نزدیک به ۵۴٫۶ درصد جمعیت جهان را نمایندگی می‌کنند. افزون بر اعضای کامل، دسته «کشور شریک» نیز در اکتبر ۲۰۲۴ ایجاد شد و بلاروس، بولیوی، کوبا، قزاقستان، مالزی، نیجریه، تایلند، اوگاندا و ازبکستان در آن قرار گرفتند. نیجریه در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ به‌عنوان شریک به این مجموعه پیوست.

علاقه بیش از ۳۰ کشور به عضویت یا شراکت، نشان‌دهنده افزایش وزن اقتصادی و سیاسی این بلوک است. از منظر بازار ارز، اهمیت این تحول در آن است که ارزهای اقتصادهای نوظهور بیش از گذشته در تحلیل تجارت، جریان سرمایه، سیاست پولی و جفت‌های اگزوتیک مورد توجه قرار می‌گیرند، هرچند افزایش اهمیت اقتصادی الزاماً به معنای نقدشوندگی هم‌سطح ارزهای اصلی نیست.

آنچه معامله‌گر باید از طبقه‌بندی جفت‌ارزها بداند

شناخت جفت‌ارزها فقط حفظ کردن کدهای سه‌حرفی نیست. هر گروه ساختار متفاوتی از نقدشوندگی، هزینه و ریسک دارد. جفت‌های اصلی به دلیل حضور دلار آمریکا و حجم بالای معاملات، هسته بازار را می‌سازند. کراس‌ها امکان معامله مستقیم رابطه دو ارز مهم بدون حضور دلار را فراهم می‌کنند و جفت‌های اگزوتیک دسترسی به اقتصادهای نوظهور را با هزینه و حساسیت بیشتر همراه می‌سازند.

تعداد جفت‌های نظری بسیار بیشتر از ترکیب‌های واقعاً قابل معامله است. نقدشوندگی، تقاضای بازار و زیرساخت کارگزار تعیین می‌کنند کدام ارزها به‌طور عملی در اختیار معامله‌گران قرار بگیرند. همین تفاوت توضیح می‌دهد چرا EUR/USD تقریباً در همه پلتفرم‌ها یافت می‌شود، اما بسیاری از ارزهای قانونی جهان بازار خرده‌فروشی فعال یا جفت قابل‌دسترسی ندارند.

درک دقیق ساختار جفت‌ارز، نخستین گام برای خواندن قیمت‌ها و ارزیابی شرایط معامله است. معامله‌گر باید بداند کدام ارز را در برابر کدام ارز می‌سنجد، بازار جفت موردنظر تا چه اندازه عمیق است، اسپرد چه بخشی از هزینه را تشکیل می‌دهد و رویدادهای اقتصادی یا سیاسی با چه شدتی می‌توانند بر قیمت اثر بگذارند. انتخاب یک جفت‌ارز، در نهایت انتخاب رابطه میان دو اقتصاد است؛ رابطه‌ای که قدرت نسبی ارزها، نقدشوندگی بازار و انتظارات معامله‌گران را در یک نرخ واحد منعکس می‌کند.